Masz nagłą ochotę na czekoladę lub kiszonki? Sprawdź, co naprawdę oznacza „słownik zachcianek” Twojego organizmu

Większość z nas zna ten stan: nagły, niemal bezwarunkowy impuls, by zjeść coś konkretnego. Internet pęka w szwach od prostych recept i powielanych mitów. „Masz ochotę na czekoladę? Na pewno brakuje Ci magnezu”. „Ciągnie Cię do słonego? Masz niedobór wapnia”.

Gdyby organizm tak prosto komunikował niedobory minerałów, w chwilach braku magnezu z zapartym tchem zajadalibyśmy się pestkami dyni lub kaszą gryczaną, które mają go znacznie więcej niż tabliczka mlecznej czekolady.

Za naszym apetytem rzadko stoi prosty brak jednego pierwiastka. To znacznie bardziej skomplikowana gra neurobiologii, hormonów stresu, zaburzeń glikemii oraz sygnałów wysyłanych przez mikrobiotę jelitową. Czas rozbić te mity za pomocą twardej wiedzy medycznej. Oto co nauka mówi o Twoich zachciankach.

Spis treści

Ochota na czekoladę i kakao

Przemęczenie układu nerwowego, przeciążenie stresem i spadek poziomów neuroprzekaźników (dopaminy i serotoniny).

Kiedy po ciężkim, stresującym dniu w pracy lub na uczelni marzysz o czekoladzie, Twój mózg nie woła o magnez. Woła o natychmiastowy ratunek dla układu nagrody. Kakao zawiera tryptofan – aminokwas będący bezpośrednim prekursorem serotoniny (hormonu szczęścia), a także substancje stymulujące wydzielanie dopaminy. Podświadomie szukasz po prostu biochemicznego mechanizmu obniżenia poziomu kortyzolu (hormonu stresu) i szybkiej poprawy nastroju.

Gazowane napoje typu Cola lub Pepsi

Gwałtowny kryzys energetyczny mózgu (hipoglikemia) + zablokowane receptory adenozynowe.

Mózg, mimo że stanowi zaledwie 2% masy naszego ciała, zużywa aż 20% całej energii organizmu. Jego podstawowym i ulubionym paliwem jest glukoza. Przy intensywnym wysiłku intelektualnym lub nagłym „zjeździe” cukrowym, mózg przechodzi w tryb alarmowy. Domaga się cukru w płynie, ponieważ taka forma wchłania się najszybciej. Jeśli dodatkowo napój zawiera kofeinę, organizm próbuje oszukać receptory adenozyny, aby stłumić fizjologiczne sygnały o zmęczeniu układu nerwowego.

Kiszonki i kwaśne smaki (kapusta kiszona, ogórki, żurek, barszcz biały)

Dysbioza jelitowa, niedokwaszenie żołądka lub… zespół uremiczny (toksyny mocznicowe).

To jeden z najbardziej fascynujących mechanizmów intuicji organizmu. Kiedy nagle czujemy silną potrzebę zjedzenia czegoś, czego zwykle nie tykamy, nasze ciało bardzo często wysyła precyzyjny sygnał alarmowy. Ochota na fermentowane produkty to klasyczne wołanie mikrobioty jelitowej o kwas mlekowy, kwas octowy i krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), które regenerują barierę jelitową.

Wyrazistym przykładem klinicznym są pacjenci zmagający się z przewlekłą niewydolnością nerek (PNN). W przebiegu tej choroby dochodzi do akumulacji toksyn mocznicowych w organizmie (tzw. zespół uremiczny). Toksyny te przedostają się m.in. do śliny, powodując zaburzenia smaku (dysgeuzję) i charakterystyczny, metaliczny posmak w ustach, który całkowicie odbiera chęć na jedzenie. Kwaśne potrawy (jak kapusta kiszona czy zupy na zakwasie) jako jedyne potrafią „przebić się” przez ten mocznicowy posmak, pobudzić receptory, stymulować wydzielanie soków żołądkowych i przynieść ulgę. Jeśli chory na nerki ma na to ochotę i nie ma problemów z obrzękami – organizm wie, co robi, pozwalajmy mu na to!

Czerwone mięso (tatar, krwisty stek)

Ukryty niedobór żelaza hemowego lub witaminy B12 (początki anemii).

Nasz organizm doskonale wie, które źródła substancji odżywczych charakteryzują się najwyższą biodostępnością. Żelazo hemowe (pochodzenia zwierzęcego) wchłania się w jelitach nieporównywalnie lepiej niż żelazo niehemowe z roślin. Wilczy apetyt na tatar lub czerwone mięso pojawia się niezwykle często u kobiet w trakcie lub tuż po obfitej miesiączce. To czysty ewolucyjny mechanizm szybkiej odbudowy zapasów ferrytyny i hemoglobiny.

Słone przekąski (chipsy, paluszki, krakersy)

Przewlekły stres, przeciążenie nadnerczy lub odwodnienie organizmu.

Sód jest kluczowym elektrolitem odpowiedzialnym za gospodarkę wodno-elektrolitową. W warunkach chronicznego stresu, nasze nadnercza produkują duże ilości kortyzolu, co w długiej perspektywie może upośledzać sekrecję aldosteronu – hormonu zatrzymującego sodu w organizmie. Gdy poziom sodu spada, organizm wysyła silny sygnał: musisz zjeść coś słonego, aby utrzymać homeostazę. Co ciekawe, ochota na słone przekąski to także bardzo częsty, błędnie odczytywany objaw zwykłego odwodnienia – mózg po prostu myli pragnienie z głodem.

Pułapka dopaminowa: Kiedy zachcianka to nie intuicja, a nawyk?

Behawioralne uzależnienie układu nagrody od żywności wysokoprzetworzonej.

Musimy jednak postawić grubą kreskę pomiędzy biologiczną potrzebą organizmu a pułapką, jaką zastawia na nas współczesny przemysł spożywczy. Niezbędne jest wzięcie poprawki na to, że nagła ochota na fast foody, pizzę czy frytki wcale nie musi oznaczać fizjologicznego zapotrzebowania na sód czy tłuszcze.

Żywność wysokoprzetworzona jest projektowana laboratoryjnie tak, aby osiągnąć tzw. bliss point (punkt błogości) – idealną proporcję cukru, soli i tłuszczu, która ewolucyjnie kojarzy się naszemu mózgowi z gwarancją przetrwania. Tłuste i słone jedzenie stymuluje potężny, sztuczny wyrzut dopaminy w mózgu. Z czasem organizm uzależnia się od tego mechanizmu. Kiedy czujesz nudę, lęk, złość lub samotność, mózg nie prosi o składniki odżywcze – on żąda szybkiego, dopaminowego „ogłuszacza”, który pamięta z poprzednich wizyt w sieciówkach z fast foodem.

Warto pamiętać, że regularne uleganie fastfoodowym zachciankom drastycznie zaburza motorykę przewodu pokarmowego i prowadzi do głębokiej dysbiozy. Może to stać się bezpośrednim punktem wyjścia do rozwoju poważniejszych problemów jelitowych. Jeśli po zjedzeniu przetworzonych produktów Twoje brzuch natychmiast puchnie, a wyraziste potrawy powodują bolesne wzdęcia, sprawdź mój artykuł o tym, jak prawidłowo podejść do diagnostyki i terapii tych schorzeń: SIBO/IMO – objawy, diagnostyka i terapia. W takich momentach musimy zatrzymać się, realnie ocenić sytuację i sami zdecydować, jak do tego podejść: czy nakarmić fizjologiczną potrzebę, czy świadomie zresetować emocjonalny nawyk.

Podsumowanie

Następnym razem, gdy poczujesz nieodpartą pokusę zjedzenia konkretnego produktu, zatrzymaj się na chwilę. Zamiast ślepo wierzyć w internetowe mity o braku jednego minerału, spójrz na swój organizm całościowo. Twój apetyt to fascynujący język biochemii – kluczem jest jednak umiejętność odróżnienia biologicznego wołania o pomoc od sprytnego, dopaminowego nawyku.